సౌందర్య లహరి(Soundarya Lahari In Telugu)

భుమౌస్ఖలిత పాదానాం భూమిరేవా వలంబనమ్ ।
త్వయీ జాతా పరాధానాం త్వమేవ శరణం శివే ॥

శ్లోకం

శివః శక్త్యా యుక్తో యది భవతి శక్తః ప్రభవితుం
న చేదేవం దేవో న ఖలు కుశలః స్పందితుమపి ।
అతస్త్వామారాధ్యాం హరిహరవిరించాదిభిరపి
ప్రణంతుం స్తోతుం వా కథమకృతపుణ్యః ప్రభవతి ॥ 1 ॥

భావం: శివుడు శక్తితో కూడి ఉన్నప్పుడే ఈ జగత్తును సృష్టించడానికి, పాలించడానికి సమర్థుడవుతాడు. ఆ శక్తి లేని పక్షంలో ఆయన కనీసం కదలడానికి (స్పందించడానికి) కూడా శక్తి చాలదు. అటువంటప్పుడు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులచే పూజింపబడే ఓ తల్లి! పూర్వజన్మలో పుణ్యం చేసుకోనివాడు నిన్ను దర్శించడానికి లేదా స్తుతించడానికి ఎలా సాధ్యపడుతుంది? (సాధ్యపడదు అని అర్థం)

శ్లోకం

తనీయాంసం పాంసుం తవ చరణపంకేరుహభవం
విరించిస్సంచిన్వన్ విరచయతి లోకానవికలమ్ ।
వహత్యేనం శౌరిః కథమపి సహస్రేణ శిరసాం
హరస్సంక్షుద్యైనం భజతి భసితోద్ధూలనవిధిమ్ ॥ 2 ॥

భావం: ఓ జననీ! నీ పాదపద్మాల నుండి రాలిన అత్యంత స్వల్పమైన ధూళి కణాన్ని సేకరించి బ్రహ్మదేవుడు ఈ లోకాలను నిర్మిస్తున్నాడు. ఆ ధూళినే విష్ణువు ఆదిశేషుని రూపంలో తన వెయ్యి తలలతో మోస్తున్నాడు. పరమశివుడు అదే ధూళిని విభూతిగా చేసుకుని తన శరీరమంతా పూసుకుంటున్నాడు. అంటే త్రిమూర్తుల పనులన్నీ నీ పాదధూళి వల్లనే జరుగుతున్నాయి.

శ్లోకం

అవిద్యానామంత-స్తిమిర-మిహిరద్వీపనగరీ
జడానాం చైతన్య-స్తబక-మకరంద-స్రుతిఝరీ ।
దరిద్రాణాం చింతామణిగుణనికా జన్మజలధౌ
నిమగ్నానాం దంష్ట్రా మురరిపు-వరాహస్య భవతి ॥ 3 ॥

భావం: నీవు అజ్ఞానులనే చీకటిని పోగొట్టే సూర్యుడివి. తెలివిలేని వారికి చైతన్యాన్ని ఇచ్చే మకరంద ప్రవాహానివి. దరిద్రులకు కోరిన కోర్కెలు తీర్చే చింతామణివి. సంసారమనే సముద్రంలో మునిగిపోతున్న వారికి, పూర్వం హిరణ్యాక్షుని నుండి భూమిని రక్షించిన వరాహమూర్తి దంతం వంటి రక్షణవు.

శ్లోకం

త్వదన్యః పాణిభ్యామభయవరదో దైవతగణః
త్వమేకా నైవాసి ప్రకటితవరాభీత్యభినయా ।
భయాత్ త్రాతుం దాతుం ఫలమపి చ వాంఛాసమధికం
శరణ్యే లోకానాం తవ హి చరణావేవ నిపుణౌ ॥ 4 ॥

భావం: లోకంలోని ఇతర దేవతలందరూ తమ చేతులతో అభయ, వరద ముద్రలను చూపుతారు. కానీ నీవు మాత్రం అటువంటి ముద్రలను చేతులతో చూపవు. ఎందుకంటే, భక్తులను భయం నుండి రక్షించడానికి, కోరిన దానికంటే ఎక్కువ ఫలాలను ఇవ్వడానికి నీ పాదాలే సరిపోతాయి. నీ పాదాలను ఆశ్రయిస్తే చాలు, సమస్తం సిద్ధిస్తాయి.

శ్లోకం

హరిస్త్వామారాధ్య ప్రణతజనసౌభాగ్యజననీం
పురా నారీ భూత్వా పురరిపుమపి క్షోభమనయత్ ।
స్మరోఽపి త్వాం నత్వా రతినయనలేహ్యేన వపుషా
మునీనామప్యంతః ప్రభవతి హి మోహాయ మహతామ్ ॥ 5 ॥

భావం: పూర్వం విష్ణుమూర్తి నిన్ను ఆరాధించి, మోహినీ అవతారాన్ని ఎత్తి పరమశివుడినే మోహింపజేశాడు. మన్మథుడు కూడా నిన్ను ధ్యానించి, తన అందమైన రూపంతో గొప్ప గొప్ప మునుల మనస్సులను సైతం చలింపజేసే శక్తిని పొందాడు.

శ్లోకం

ధనుః పౌష్పం మౌర్వీ మధుకరమయీ పంచ విశిఖాః
వసంతః సామంతో మలయమరుదాయోధనరథః ।
తథాప్యేకః సర్వం హిమగిరిసుతే కామపి కృపాం
అపాంగాత్తే లబ్ధ్వా జగదిద-మనంగో విజయతే ॥ 6 ॥

భావం: మన్మథుడి విల్లు పూలది, వింటినారి తుమ్మెదలది, బాణాలు ఐదు పువ్వులు, మంత్రి వసంతుడు, రథం మలయ మారుతం (గాలి). ఇవన్నీ యుద్ధానికి చాలా బలహీనమైనవి. అయినప్పటికీ, మన్మథుడు ఒంటరిగా ఈ లోకాన్నంతటినీ జయిస్తున్నాడంటే దానికి కారణం నీ కడకంటి చూపు (కృప) అతనిపై ఉండటమే.

శ్లోకం

క్వణత్కాంచీదామా కరికలభకుంభస్తననతా
పరిక్షీణా మధ్యే పరిణతశరచ్చంద్రవదనా ।
ధనుర్బాణాన్ పాశం సృణిమపి దధానా కరతలైః
పురస్తాదాస్తాం నః పురమథితురాహోపురుషికా ॥ 7 ॥

భావం: శబ్దించే మొలనూలు ధరించి, ఏనుగు పిల్ల కుంభస్థలాల వంటి వక్షోజాల భారంతో కొంచెం వంగి, సన్నని నడుము కలిగి, శరత్కాల పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖముతో ప్రకాశించే తల్లి! చేతులలో విల్లు, బాణాలు, పాశం, అంకుశం ధరించిన ఆ పరమశివుని అహంకార స్వరూపిణి (పరాశక్తి) మా కళ్ల ముందు సాక్షాత్కరించుగాక.

శ్లోకం

సుధాసింధోర్మధ్యే సురవిటపివాటీపరివృతే
మణిద్వీపే నీపోపవనవతి చింతామణిగృహే ।
శివాకారే మంచే పరమశివపర్యంకనిలయాం
భజంతి త్వాం ధన్యాః కతిచన చిదానందలహరీమ్ ॥ 8 ॥

భావం: అమృత సముద్రం మధ్యలో, కల్పవృక్షాల తోటల మధ్య ఉన్న మణిద్వీపంలో, కడప చెట్ల వనంలో ఉన్న చింతామణి మందిరంలో.. శివ స్వరూపమైన మంచంపై పరమశివుని తొడపై కూర్చుని ఉన్న నిన్ను (చిదానంద లహరిని) కొందరు ధన్యులైన మహాత్ములు మాత్రమే సేవిస్తున్నారు.

శ్లోకం

మహీం మూలాధారే కమపి మణిపూరే హుతవహం
స్థితం స్వాధిష్ఠానే హృది మరుతమాకాశముపరి ।
మనోఽపి భ్రూమధ్యే సకలమపి భిత్వా కులపథం
సహస్రారే పద్మే సహ రహసి పత్యా విహరసే ॥ 9 ॥

భావం: తల్లి! నీవు మూలాధార చక్రంలో పృథ్వీ తత్వాన్ని, మణిపూరకంలో అగ్నిని, స్వాధిష్ఠానంలో జలాన్ని, అనాహతంలో (హృదయం) వాయువును, విశుద్ధిలో ఆకాశాన్ని, ఆజ్ఞా చక్రంలో (భ్రూమధ్యం) మనస్సును దాటుకుంటూ వెళ్లి.. సహస్రార పద్మంలో పరమశివునితో కలిసి ఏకాంతంగా విహరిస్తున్నావు.

శ్లోకం

సుధాధారాసారైశ్చరణయుగలాంతర్విగలితైః
ప్రపంచం సించంతీ పునరపి రసామ్నాయమహసః ।
అవాప్య స్వాం భూమిం భుజగనిభమధ్యుష్టవలయం
స్వమాత్మానం కృత్వా స్వపిషి కులకుండే కుహరిణి ॥ 10 ॥

భావం: సహస్రారము నుండి నీ పాదాల ద్వారా కురిసే అమృత ధారలతో శరీరంలోని నాడులన్నింటినీ తడుపుతూ, తిరిగి నీ నివాస స్థానమైన మూలాధారానికి చేరుకుంటావు. అక్కడ మూడున్నర చుట్టలు చుట్టుకున్న పాము ఆకారంలో కుండలినీ శక్తిగా నీవు నిద్రిస్తుంటావు.

శ్లోకం

చతుర్భిః శ్రీకంఠైః శివయువతిభిః పంచభిరపి
ప్రభిన్నాభిః శంభోర్నవభిరపి మూలప్రకృతిభిః ।
చతుశ్చత్వారింశద్వసుదలకలాశ్రత్రివలయ- [త్రయశ్చత్వారి]
త్రిరేఖాభిః సార్ధం తవ శరణకోణాః పరిణతాః ॥ 11 ॥ [చరణకోణాః, భవనకిణాః]

తాత్పర్యం: ఓ జననీ! నాలుగు శివ చక్రాలు, ఐదు శక్తి చక్రాలు కలిసి తొమ్మిది మూల ప్రకృతులుగా ఏర్పడ్డాయి. ఇవి అష్టదళ పద్మం, షోడశ దళ పద్మం, మూడు వలయాలు మరియు మూడు రేఖలతో కూడి మొత్తం నలభై నాలుగు కోణాలతో నీ నివాసమైన శ్రీచక్రంగా ఆవిర్భవించాయి.

శ్లోకం

త్వదీయం సౌందర్యం తుహినగిరికన్యే తులయితుం
కవీంద్రాః కల్పంతే కథమపి విరించిప్రభృతయః ।
యదాలోకౌత్సుక్యాదమరలలనా యాంతి మనసా
తపోభిర్దుష్ప్రాపామపి గిరిశసాయుజ్యపదవీమ్ ॥ 12 ॥

తాత్పర్యం: హిమవంతుని పుత్రీ! నీ సౌందర్యాన్ని వర్ణించడానికి బ్రహ్మ దేవుడు వంటి కవీంద్రులు కూడా కష్టపడుతున్నారు. నీ అందాన్ని చూడాలనే కుతూహలంతో దేవతా స్త్రీలు సైతం మనసులో శివ సాయుజ్యాన్ని (శివునితో కలిసి ఉండటం) కోరుకుంటున్నారు.

శ్లోకం

నరం వర్షీయాంసం నయనవిరసం నర్మసు జడం
తవాపాంగాలోకే పతితమనుధావంతి శతశః ।
గలద్వేణీబంధాః కుచకలశవిస్రస్తసిచయా
హఠాత్ త్రుట్యత్కాంచ్యో విగలితదుకూలా యువతయః ॥ 13 ॥

తాత్పర్యం: ముసలివాడైనను, చూడటానికి వికారంగా ఉన్నను, సంభాషణల్లో జడుడైనను.. నీ కటాక్షం (చూపు) ఒక్కసారి అతనిపై పడితే చాలు, అందమైన యువతులందరూ అతని వశమై అతని వెంట పడతారు. అంటే నీ చూపు అంతటి వశీకరణ శక్తి కలది.

శ్లోకం

క్షితౌ షట్పంచాశద్ ద్విసమధికపంచాశదుదకే
హుతాశే ద్వాషష్టిశ్చతురధికపంచాశదనిలే ।
దివి ద్విష్షట్త్రింశన్మనసి చ చతుష్షష్టిరితి యే
మయూఖాస్తేషామప్యుపరి తవ పాదాంబుజయుగమ్ ॥ 14 ॥

తాత్పర్యం: పృథ్వీ తత్వంలో 56, జలంలో 52, అగ్నిలో 62, వాయువులో 54, ఆకాశంలో 72 మరియు మనస్సులో 64 కిరణాలు ఉన్నాయి. ఈ కిరణాలన్నిటికీ పైన (సహస్రారంలో) నీ పాదపద్మాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం

శరజ్జ్యోత్స్నాశుద్ధాం శశియుతజటాజూటమకుటాం
వరత్రాసత్రాణస్ఫటికఘటికాపుస్తకకరామ్ ।
సకృన్న త్వా నత్వా కథమివ సతాం సంన్నిదధతే
మధుక్షీరద్రాక్షామధురిమధురీణాః భణితయః ॥ 15॥ [ఫణితయః]

తాత్పర్యం: తెల్లని శరత్కాల వెన్నెల వలె ప్రకాశించేది, జటాజూటంలో చంద్రుని ధరించినది, చేతులలో అభయ ముద్ర, స్ఫటిక మాల మరియు పుస్తకాన్ని ధరించిన నిన్ను ఒక్కసారి నమస్కరించిన వారికి.. పాలు, తేనె, ద్రాక్షల వంటి తియ్యని వాక్చాతుర్యం (కవిత్వం) లభిస్తుంది.

శ్లోకం

కవీంద్రాణాం చేతఃకమలవనబాలాతపరుచిం
భజంతే యే సంతః కతిచిదరుణామేవ భవతీమ్ ।
విరించిప్రేయస్యాస్తరుణతరశ‍ఋంగారలహరీ-
గభీరాభిర్వాగ్భిర్విదధతి సతాం రంజనమమీ ॥ 16 ॥

తాత్పర్యం: కవుల హృదయ పద్మాలకు సూర్యకాంతి వలె ఉదయించే నీ అరుణ వర్ణ రూపాన్ని ఎవరైతే ధ్యానిస్తారో, వారు సరస్వతీ దేవి యొక్క అనుగ్రహంతో అత్యంత గంభీరమైన మరియు రంజకమైన కవిత్వాన్ని చెప్పగలరు

శ్లోకం

సవిత్రీభిర్వాచాం శశిమణిశిలాభంగరుచిభిః
వశిన్యాద్యాభిస్త్వాం సహ జనని సంచింతయతి యః ।
స కర్తా కావ్యానాం భవతి మహతాం భంగిరుచిభిః
వచోభిర్వాగ్దేవీవదనకమలామోదమధురైః ॥ 17 ॥

తాత్పర్యం: వాక్కులకు అధిదేవతలైన వశిన్యాది శక్తులతో కూడి ఉన్న నిన్ను ధ్యానించే భక్తుడు, వాగ్దేవి ముఖపద్మం నుండి వెలువడే మకరందం వంటి తియ్యని కావ్యాలను రచించే గొప్ప కవి అవుతాడు.

శ్లోకం

తనుచ్ఛాయాభిస్తే తరుణతరణిశ్రీసరణిభిః
దివం సర్వాముర్వీమరుణిమని మగ్నాం స్మరతి యః ।
భవంత్యస్య త్రస్యద్వనహరిణశాలీననయనాః
సహోర్వశ్యా వశ్యాః కతి కతి న గీర్వాణగణికాః ॥ 18 ॥

తాత్పర్యం: ఉదయ సూర్యుని వలె ఎర్రని కాంతి కలిగిన నీ దివ్య రూపాన్ని ధ్యానిస్తూ, లోకమంతా ఆ అరుణ కాంతితో నిండిపోయినట్లు భావించే భక్తుడికి ఊర్వశి వంటి దేవతా స్త్రీలు కూడా వశీభూతులవుతారు

శ్లోకం

ముఖం బిందుం కృత్వా కుచయుగమధస్తస్య తదధో
హరార్ధం ధ్యాయేద్యో హరమహిషి తే మన్మథకలామ్ ।
స సద్యః సంక్షోభం నయతి వనితా ఇత్యతిలఘు
త్రిలోకీమప్యాశు భ్రమయతి రవీందుస్తనయుగామ్ ॥ 19 ॥

తాత్పర్యం: ఓ పరమశివుని పత్నీ! నీ ముఖాన్ని బిందువుగా, వక్షస్థలాన్ని దాని కింద భాగాలుగా ధ్యానిస్తూ ‘కామకళా’ రూపాన్ని ఉపాసించే వ్యక్తి, కేవలం స్త్రీలనే కాకుండా సూర్యచంద్రులు వక్షస్థలాలుగా గల ఈ ముల్లోకాలను కూడా తన వశం చేసుకోగలడు

శ్లోకం

కిరంతీమంగేభ్యః కిరణనికురంబామృతరసం
హృది త్వామాధత్తే హిమకరశిలామూర్తిమివ యః ।
స సర్పాణాం దర్పం శమయతి శకుంతాధిప ఇవ
జ్వరప్లుష్టాన్ దృష్ట్యా సుఖయతి సుధాధారసిరయా ॥ 20 ॥

తాత్పర్యం: నీ అవయవాల నుండి అమృత కిరణాలను వెదజల్లే చంద్రకాంత శిల వంటి నీ రూపాన్ని హృదయంలో ధ్యానించే భక్తుడు, గరుత్మంతుని వలె పాముల గర్వాన్ని అణచగలడు (విష హరణం చేయగలడు). అలాగే తన చూపుతో తీవ్రమైన జ్వరంతో బాధపడేవారిని కూడా స్వస్థపరచగలడు

శ్లోకం

తటిల్లేఖాతన్వీం తపనశశివైశ్వానరమయీం
నిషణ్ణాం షణ్ణామప్యుపరి కమలానాం తవ కలామ్ ।
మహాపద్మాటవ్యాం మృదితమలమాయేన మనసా
మహాంతః పశ్యంతో దధతి పరమాహ్లాదలహరీమ్ ॥ 21 ॥

తాత్పర్యం: మెరుపు తీగ వలె సన్నని రూపు కలదానివి, సూర్య చంద్ర అగ్ని స్వరూపిణివి అయిన నీ శక్తిని (కుండలినీ కళను) ఆరు చక్రాల పైన ఉన్న సహస్రార పద్మంలో (మహాపద్మాటవి) దర్శించే మహాత్ములు, మాయను విడిచిపెట్టి పరమానంద స్థితిని అనుభవిస్తారు.

శ్లోకం

భవాని త్వం దాసే మయి వితర దృష్టిం సకరుణా-
మితి స్తోతుం వాంఛన్ కథయతి భవాని త్వమితి యః ।
తదైవ త్వం తస్మై దిశసి నిజసాయుజ్యపదవీం
ముకుందబ్రహ్మేంద్రస్ఫుటమకుటనీరాజితపదామ్ ॥ 22 ॥

తాత్పర్యం: “ఓ భవానీ! నీ దాసుడనైన నాపై కరుణాదృష్టిని ప్రసరించు” అని భక్తుడు ప్రార్థిస్తూ ‘భవాని త్వం’ అని అనగానే.. అమ్మవారు ఆ మాటను “నేనే భవానిని అవుదును గాక” అనే అర్థంలో స్వీకరించి, బ్రహ్మ విష్ణువులకు కూడా లభించని తన సాయుజ్య ముక్తిని ఆ భక్తుడికి ప్రసాదిస్తుంది.

శ్లోకం

త్వయా హృత్వా వామం వపురపరి-తృప్తేన మనసా
శరీరార్ధం శంభోరపరమపి శంకే హృతమభూత్ ।
యదేతత్త్వద్రూపం సకలమరుణాభం త్రినయనం
కుచాభ్యామానమ్రం కుటిలశశిచూడాలమకుటమ్ ॥ 23 ॥

తాత్పర్యం: శివుని శరీరంలో ఎడమ భాగాన్ని ముందే తీసుకున్నావు, కానీ నీ మనసు తృప్తి చెందక మిగిలిన కుడి భాగాన్ని కూడా ఆక్రమించావని నేను అనుకుంటున్నాను. అందుకే నీ రూపమంతా ఎర్రని కాంతితో, మూడు కన్నులతో, చంద్రుడిని ధరించిన కిరీటంతో సాక్షాత్తు పరమశివుడి లాగే కనిపిస్తోంది

శ్లోకం

జగత్సూతే ధాతా హరిరవతి రుద్రః క్షపయతే
తిరస్కుర్వన్నేతత్స్వమపి వపురీశస్తిరయతి ।
సదాపూర్వః సర్వం తదిదమనుగృహ్ణాతి చ శివ-
స్తవాజ్ఞామాలంబ్య క్షణచలితయోర్భ్రూలతికయోః ॥ 24 ॥

తాత్పర్యం: నీ కనుబొమ్మల కదలిక (ఆజ్ఞ) తోనే బ్రహ్మ సృష్టిస్తున్నాడు, విష్ణువు రక్షిస్తున్నాడు, రుద్రుడు సంహరిస్తున్నాడు. ఈశ్వరుడు అన్నిటినీ తనలో విలీనం చేసుకుంటున్నాడు. సదాశివుడు వీరందరినీ అనుగ్రహిస్తున్నాడు. అంతా నీ కనుసైగపైనే జరుగుతోంది.

శ్లోకం

త్రయాణాం దేవానాం త్రిగుణజనితానాం తవ శివే
భవేత్ పూజా పూజా తవ చరణయోర్యా విరచితా ।
తథా హి త్వత్పాదోద్వహనమణిపీఠస్య నికటే
స్థితా హ్యేతే శశ్వన్ముకులితకరోత్తంసమకుటాః ॥ 25 ॥

తాత్పర్యం: ఓ శివపత్నీ! నీ పాదాలకు చేసే పూజ, త్రిగుణాల వల్ల పుట్టిన బ్రహ్మ విష్ణు రుద్రులకు చేసే పూజతో సమానం. ఎందుకంటే నీ పాదపీఠం దగ్గర ఆ త్రిమూర్తులు ఎప్పుడూ చేతులు జోడించి నిలబడి ఉంటారు.

శ్లోకం

విరించిః పంచత్వం వ్రజతి హరిరాప్నోతి విరతిం
వినాశం కీనాశో భజతి ధనదో యాతి నిధనమ్ ।
వితంద్రీ మాహేంద్రీ వితతిరపి సంమీలితదృశా
మహాసంహారేఽస్మిన్ విహరతి సతి త్వత్పతిరసౌ ॥ 26 ॥

తాత్పర్యం: మహా ప్రళయ కాలంలో బ్రహ్మ, విష్ణువు, యముడు, కుబేరుడు, ఇంద్రుడు అందరూ నశించిపోతారు. కానీ ఓ పతివ్రతా శిరోమణీ! నీ భర్త అయిన సదాశివుడు మాత్రం నీ మాంగల్య బలంతో ఆ ప్రళయంలో కూడా ఆనందంగా విహరిస్తాడు.

శ్లోకం

జపో జల్పః శిల్పం సకలమపి ముద్రావిరచనా
గతిః ప్రాదక్షిణ్యక్రమణమశనాద్యాహుతివిధిః ।
ప్రణామస్సంవేశస్సుఖమఖిలమాత్మార్పణదృశా
సపర్యాపర్యాయస్తవ భవతు యన్మే విలసితమ్ ॥ 27 ॥

తాత్పర్యం: నేను మాట్లాడే ప్రతి మాట నీ మంత్ర జపం కావాలి, నేను చేసే పనులన్నీ ముద్రలు కావాలి, నా నడక నీకు చేసే ప్రదక్షిణ కావాలి, నా భోజనం నీకు ఇచ్చే ఆహుతి కావాలి, నా నిద్ర నీకు చేసే నమస్కారం కావాలి. నేను చేసే ప్రతి పనిని నీ పూజగానే భావించు తల్లి.

శ్లోకం

సుధామప్యాస్వాద్య ప్రతిభయజరామృత్యుహరిణీం
విపద్యంతే విశ్వే విధిశతమఖాద్యా దివిషదః ।
కరాలం యత్క్ష్వేలం కబలితవతః కాలకలనా
న శంభోస్తన్మూలం తవ జనని తాటంకమహిమా ॥ 28 ॥

తాత్పర్యం: అమృతాన్ని తాగిన దేవతలకు కూడా మరణం ఉంది. కానీ భయంకరమైన హాలాహలాన్ని మింగిన పరమశివుడికి మరణం లేదు. దీనికి కారణం నీ చెవులకు ఉన్న ‘తాటంకముల’ (కమ్మల) మహిమ వల్ల ఆయనకు లభించిన దీర్ఘాయుష్షు.

శ్లోకం

కిరీటం వైరించం పరిహర పురః కైటభభిదః
కఠోరే కోటీరే స్ఖలసి జహి జంభారిముకుటమ్ ।
ప్రణమ్రేష్వేతేషు ప్రసభముపయాతస్య భవనం
భవస్యాభ్యుత్థానే తవ పరిజనోక్తిర్విజయతే ॥ 29 ॥

తాత్పర్యం: శివుడు నీ దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు, ఆయనకు ఎదురెళ్లి గౌరవించే క్రమంలో నీ పాదాల దగ్గర మొక్కుతున్న బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రుల కిరీటాలు తగలకుండా జాగ్రత్తగా దాటమని నీ చెలికత్తెలు నిన్ను హెచ్చరిస్తున్నారు.

శ్లోకం

స్వదేహోద్భూతాభిర్ఘృణిభిరణిమాద్యాభిరభితో
నిషేవ్యే నిత్యే త్వామహమితి సదా భావయతి యః ।
కిమాశ్చర్యం తస్య త్రినయనసమృద్ధిం తృణయతో
మహాసంవర్తాగ్నిర్విరచయతి నిరాజనవిధిమ్ ॥ 30 ॥

తాత్పర్యం: నీ శరీరం నుండి పుట్టిన అణిమాది అష్టసిద్ధులనే కిరణాలతో పూజింపబడే నిన్ను, “నేనే ఆ దేవిని” అని ఎవరైతే భావిస్తారో.. అతనికి శివుని వంటి ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది. ప్రళయాగ్ని కూడా అతనికి హారతి ఇచ్చినట్లుగా కనిపిస్తుంది.

శ్లోకం

చతుష్షష్ట్యా తంత్రైః సకలమతిసంధాయ భువనం
స్థితస్తత్తత్సిద్ధిప్రసవపరతంత్రైః పశుపతిః ।
పునస్త్వన్నిర్బంధాదఖిలపురుషార్థైకఘటనా-
స్వతంత్రం తే తంత్రం క్షితితలమవాతీతరదిదమ్ ॥ 31 ॥

తాత్పర్యం: పరమశివుడు మొదట లోకానికి సిద్ధులను ఇచ్చే 64 తంత్రాలను ఉపదేశించాడు. కానీ నీ కోరిక మేరకు, ధర్మార్థ కామ మోక్షాలనే నాలుగు పురుషార్థాలను ఇచ్చే అత్యున్నతమైన ‘శ్రీవిద్య’ అనే స్వతంత్ర తంత్రాన్ని భూమిపైకి తెచ్చాడు.

శ్లోకం

శివః శక్తిః కామః క్షితిరథ రవిః శీతకిరణః
స్మరో హంసః శక్రస్తదను చ పరామారహరయః ।
అమీ హృల్లేఖాభిస్తిసృభిరవసానేషు ఘటితా
భజంతే వర్ణాస్తే తవ జనని నామావయవతామ్ ॥ 32 ॥

తాత్పర్యం: ఓ జననీ! శివ, శక్తి, కామ, క్షితి వంటి సంకేత అక్షరాలతో కూడిన 15 అక్షరాల పంచదశీ మంత్రం నీ స్వరూపమే. ఈ అక్షరాలను మూడు కూటాలుగా విభజించి, చివరన ‘హ్రీం’ అనే హృల్లేఖను చేర్చి ఉపాసించే మంత్రం నీ నామమే.

శ్లోకం

స్మరం యోనిం లక్ష్మీం త్రితయమిదమాదౌ తవ మనో-
ర్నిధాయైకే నిత్యే నిరవధిమహాభోగరసికాః ।
భజంతి త్వాం చింతామణిగుననిబద్ధాక్షవలయాః
శివాగ్నౌ జుహ్వంతః సురభిఘృతధారాహుతిశతైః ॥ 33 ॥

తాత్పర్యం: మన్మథ, భువనేశ్వరి, లక్ష్మీ బీజాలను మంత్రానికి ముందు చేర్చి, నిరంతర ఆనందాన్ని కోరుకునే భక్తులు నిన్ను చింతామణి మాలలతో జపిస్తూ, శివాగ్నిలో హోమాలు చేస్తూ నిన్ను సేవిస్తారు.

శ్లోకం

శరీరం త్వం శంభోః శశిమిహిరవక్షోరుహయుగం
తవాత్మానం మన్యే భగవతి నవాత్మానమనఘమ్ ।
అతశ్శేషశ్శేషీత్యయముభయసాధారణతయా
స్థితః సంబంధో వాం సమరసపరానందపరయోః ॥ 34 ॥

తాత్పర్యం: ఓ భగవతీ! నీవు శివుని శరీరానివి. సూర్యచంద్రులు నీ వక్షోజాలు. శివుడు నీ ఆత్మ. మీ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న సంబంధం విడదీయలేనిది. మీ ఇద్దరూ కలిసి ఒకే పరమానంద స్వరూపంగా ఉన్నారు.

శ్లోకం

మనస్త్వం వ్యోమ త్వం మరుదసి మరుత్సారథిరసి
త్వమాపస్త్వం భూమిస్త్వయి పరిణతాయాం న హి పరమ్ ।
త్వమేవ స్వాత్మానం పరిణమయితుం విశ్వవపుషా
చిదానందాకారం శివయువతి భావేన బిభృషే ॥ 35 ॥

తాత్పర్యం: మనస్సు, ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, పృథ్వి – ఈ పంచభూతాలు నీవే. నీకంటే భిన్నమైనది ఈ సృష్టిలో ఏదీ లేదు. నీవే విశ్వరూపంగా మారి, చిదానంద స్వరూపిణివై వెలుగుతున్నావు.

శ్లోకం

తవాజ్ఞాచక్రస్థం తపనశశికోటిద్యుతిధరం
పరం శంభుం వందే పరిమిలితపార్శ్వం పరచితా ।
యమారాధ్యన్ భక్త్యా రవిశశిశుచీనామవిషయే
నిరాలోకేఽలోకే నివసతి హి భాలోకభువనే ॥ 36 ॥

తాత్పర్యం: భ్రూమధ్యంలో ఉండే ఆజ్ఞా చక్రంలో, కోటి సూర్యచంద్రుల కాంతితో ప్రకాశించే పరమశివుడిని, ఆయన పక్కనే ఉన్న నిన్ను (పరచిత్) దర్శించే భక్తుడు.. సూర్యచంద్రుల అవసరం లేని స్వయం ప్రకాశవంతమైన లోకంలో నివసిస్తాడు.

శ్లోకం

విశుద్ధౌ తే శుద్ధస్ఫటికవిశదం వ్యోమజనకం
శివం సేవే దేవీమపి శివసమానవ్యవసితామ్ ।
యయోః కాంత్యా యాంత్యాః శశికిరణసారూప్యసరణే-
విధూతాంతర్ధ్వాంతా విలసతి చకోరీవ జగతీ ॥ 37 ॥

తాత్పర్యం: కంఠ భాగంలోని విశుద్ధి చక్రంలో, ఆకాశ తత్వానికి అధిపతియైన స్ఫటికం వలె తెల్లని శివుడిని, ఆయనతో సమానమైన నిన్ను సేవిస్తున్నాను. మీ ఇద్దరి కాంతి వెన్నెల వలె ఈ లోకంలోని చీకట్లను పోగొడుతోంది.

శ్లోకం

సమున్మీలత్ సంవిత్ కమలమకరందైకరసికం
భజే హంసద్వంద్వం కిమపి మహతాం మానసచరమ్ ।
యదాలాపాదష్టాదశగుణితవిద్యాపరిణతి-
ర్యదాదత్తే దోషాద్ గుణమఖిలమద్భ్యః పయ ఇవ ॥ 38 ॥

తాత్పర్యం: హృదయ పద్మంలో విహరించే శివ-శక్తులనే హంస జంటను నేను భజిస్తున్నాను. ఆ హంసల సంభాషణ నుండే 18 విద్యలు పుట్టాయి. నీరు, పాలను వేరు చేసినట్లుగా అవి దోషాలను వదిలి గుణాలను మాత్రమే గ్రహిస్తాయి.

శ్లోకం

తవ స్వాధిష్ఠానే హుతవహమధిష్ఠాయ నిరతం
తమీడే సంవర్తం జనని మహతీం తాం చ సమయామ్ ।
యదాలోకే లోకాన్ దహతి మహతి క్రోధకలితే
దయార్ద్రా యా దృష్టిః శిశిరముపచారం రచయతి ॥ 39 ॥

తాత్పర్యం: స్వాధిష్ఠాన చక్రంలో అగ్ని స్వరూపుడైన శివుడిని (సంవర్తుడు), అగ్ని శిఖ వంటి నిన్ను (సమయ) స్తుతిస్తున్నాను. శివుని కోపాగ్ని లోకాలను దహిస్తుంటే, నీ దయాదృష్టి ఆ వేడిని చల్లార్చి లోకాన్ని రక్షిస్తుంది.

శ్లోకం

తటిత్త్వంతం శక్త్యా తిమిరపరిపంథిఫురణయా
స్ఫురన్నానారత్నాభరణపరిణద్ధేంద్రధనుషమ్ ।
తవ శ్యామం మేఘం కమపి మణిపూరైకశరణం
నిషేవే వర్షంతం హరమిహిరతప్తం త్రిభువనమ్ ॥ 40 ॥

తాత్పర్యం: నాభి వద్ద ఉన్న మణిపూరక చక్రంలో, మెరుపులతో కూడిన నీలి మేఘం వంటి నిన్ను సేవిస్తున్నాను. నీవు రత్నాల ఆభరణాలనే ఇంద్రధనుస్సును ధరించి, సంసార తాపంతో అలమటించే లోకాలపై కరుణ అనే అమృత వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నావు.

శ్లోకం

తవాధారే మూలే సహ సమయయా లాస్యపరయా
నవాత్మానం మన్యే నవరసమహాతాండవనటమ్ ।
ఉభాభ్యామేతాభ్యాముదయవిధిముద్దిశ్య దయయా
సనాథాభ్యాం జజ్ఞే జనకజననీమజ్జగదిదమ్ ॥ 41 ॥

తాత్పర్యం: మూలాధార చక్రంలో లాస్య నృత్యం చేసే నీతో (సమయ) కలిసి, నవరసాలతో కూడిన మహా తాండవం చేసే నవాత్ముడైన శివుడిని ధ్యానిస్తున్నాను. దయామయులైన మీ ఇద్దరి కలయిక వల్లే ఈ జగత్తుకు తల్లిదండ్రులు లభించారు, అంటే ఈ సృష్టి పుట్టింది.

ద్వితీయ భాగః – సౌందర్య లహరీ

శ్లోకం

గతైర్మాణిక్యత్వం గగనమణిభిః సాంద్రఘటితం
కిరీటం తే హైమం హిమగిరిసుతే కీర్తయతి యః ।
స నీడేయచ్ఛాయాచ్ఛురణశబలం చంద్రశకలం
ధనుః శౌనాసీరం కిమితి న నిబధ్నాతి ధిషణామ్ ॥ 42 ॥

తాత్పర్యం: ఓ హిమగిరి పుత్రీ! పన్నెండు మంది సూర్యులే మాణిక్యాలుగా మారిన నీ బంగారు కిరీటాన్ని చూసే వారికి.. అందులోని చంద్రకళపై పడే ఆ రత్నాల కాంతి, ఇంద్రధనుస్సు వలె భ్రమను కలిగిస్తుంది. నీ కిరీట కాంతి అంతటి అద్భుతమైనది.

ధునోతు ధ్వాంతం నస్తులితదలితేందీవరవనం
ఘనస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణం చికురనికురుంబం తవ శివే ।
యదీయం సౌరభ్యం సహజముపలబ్ధుం సుమనసో
వసంత్యస్మిన్ మన్యే వలమథనవాటీవిటపినామ్ ॥ 43 ॥

తాత్పర్యం: వికసించిన నల్ల కలువల వలె, దట్టమైన మేఘాల వలె మెరిసే నీ కేశపాశం మా అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టుగాక. నీ కురుల సహజ పరిమళం కోసం దేవలోకంలోని కల్పవృక్షాల పువ్వులు కూడా నీ తలలో చేరి కొలువుదీరాయని నేను భావిస్తున్నాను.

శ్లోకం

తనోతు క్షేమం నస్తవ వదనసౌందర్యలహరీ-
పరీవాహస్రోతఃసరణిరివ సీమంతసరణిః ।
వహంతీ సిందూరం ప్రబలకబరీభారతిమిర-
ద్విషాం బృందైర్బందీకృతమివ నవీనార్కకిరణమ్ ॥ 44 ॥

తాత్పర్యం: నీ ముఖ సౌందర్యమనే ప్రవాహం వెళ్ళడానికి ఏర్పడిన కాలువలా నీ పాపిడి ఉంది. అందులోని ఎర్రని సింధూరం, నీ నల్లని కురులనే చీకటి శత్రువుల మధ్య బందీ అయిన ఉదయ సూర్యుని కిరణంలా మెరుస్తోంది. ఆ పాపిడి మాకు క్షేమాన్ని ప్రసాదించుగాక.

శ్లోకం

అరాలైః స్వాభావ్యాదలికలభసశ్రీభిరలకైః
పరీతం తే వక్త్రం పరిహసతి పంకేరుహరుచిమ్ ।
దరస్మేరే యస్మిన్ దశనరుచికింజల్కరుచిరే
సుగంధౌ మాద్యంతి స్మరదహనచక్షుర్మధులిహః ॥ 45 ॥

తాత్పర్యం: తుమ్మెద పిల్లల వంటి ముంగురులతో చుట్టబడిన నీ ముఖం పద్మము యొక్క అందాన్ని ఎగతాళి చేస్తోంది (అంటే పద్మం కంటే అందమైనది). నీ చిరునవ్వులోని పంటి కాంతులు పద్మంలోని కేసరాల వలె ఉండి, శివుని కళ్ళనే తుమ్మెదలను మురిపిస్తున్నాయి.

శ్లోకం

లలాటం లావణ్యద్యుతివిమలమాభాతి తవ య-
ద్ద్వితీయం తన్మన్యే మకుటఘటితం చంద్రశకలమ్ ।
విపర్యాసన్యాసాదుభయమపి సంభూయ చ మిథః
సుధాలేపస్యూతిః పరిణమతి రాకాహిమకరః ॥ 46 ॥

తాత్పర్యం: నీ నుదురు ఎంత ప్రకాశవంతంగా ఉందంటే.. కిరీటంలోని చంద్రకళకు ఇది రెండో భాగంలా అనిపిస్తోంది. ఆ రెండు చంద్రకళలు కలిస్తే నిండు పున్నమి చంద్రుడు తయారవుతాడేమో అన్నట్లుగా నీ నొసలు ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకం

భ్రువౌ భుగ్నే కించిద్భువనభయభంగవ్యసనిని
త్వదీయే నేత్రాభ్యాం మధుకరరుచిభ్యాం ధృతగుణమ్ ।
ధనుర్మన్యే సవ్యేతరకరగృహీతం రతిపతేః
ప్రకోష్ఠే ముష్టౌ చ స్థగయతి నిగూఢాంతరముమే ॥ 47 ॥

తాత్పర్యం: లోకంలోని భయాలను పోగొట్టే ఓ ఉమాదేవీ! వంగి ఉన్న నీ కనుబొమ్మలు చూస్తుంటే.. మన్మథుడు తన బాణాలను సంధించడానికి సిద్ధం చేసిన విల్లులా అనిపిస్తున్నాయి. నీ ముక్కు ఆ విల్లును పట్టుకున్న మన్మథుని ముష్టి (పిడికిలి) లాగా కనిపిస్తోంది.

శ్లోకం

అహః సూతే సవ్యం తవ నయనమర్కాత్మకతయా
త్రియామాం వామం తే సృజతి రజనీనాయకతయా ।
తృతీయా తే దృష్టిర్దరదలితహేమాంబుజరుచిః
సమాధత్తే సంధ్యాం దివసనిశయోరంతరచరీమ్ ॥ 48 ॥

తాత్పర్యం: నీ కుడి కన్ను సూర్య స్వరూపమై పగటిని, ఎడమ కన్ను చంద్ర స్వరూపమై రాత్రిని సృష్టిస్తున్నాయి. బంగారు పద్మం వలె మెరిసే నీ మూడవ కన్ను (అగ్ని స్వరూపం), పగలు రాత్రి కలిసే సంధ్యాకాలాన్ని సృష్టిస్తోంది. అంటే కాలమంతా నీ కళ్ళలోనే ఉంది.

శ్లోకం

విశాలా కల్యాణీ స్ఫుటరుచిరయోధ్యా కువలయైః
కృపాధారాధారా కిమపి మధురాభోగవతికా ।
అవంతీ దృష్టిస్తే బహునగరవిస్తారవిజయా
ధ్రువం తత్తన్నామవ్యవహరణయోగ్యా విజయతే ॥ 49 ॥

తాత్పర్యం: నీ చూపు ఎంతో విశాలమైనది, మంగళకరమైనది. అది శత్రువులకు లొంగనిది (అయోధ్య), దయకు నిలయం (ధార), ఎంతో తీయనైనది (మధుర), భక్తులను రక్షించేది (అవంతి). నీ చూపులోని గుణాలు ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రాల పేర్లతో సార్థకమవుతున్నాయి.

శ్లోకం

కవీనాం సందర్భస్తబకమకరందైకరసికం
కటాక్షవ్యాక్షేపభ్రమరకలభౌ కర్ణయుగలమ్ ।
అముంచంతౌ దృష్ట్వా తవ నవరసాస్వాదతరలా-
వసూయాసంసర్గాదలికనయనం కించిదరుణమ్ ॥ 50 ॥

తాత్పర్యం: నీ కడకంటి చూపులు చెవుల వరకు వ్యాపించి ఉన్నాయి. కవుల కవిత్వమనే మకరందాన్ని ఆస్వాదించే నీ కళ్ళు, చెవుల దగ్గర ఉన్నా అక్కడికి వెళ్ళలేకపోతున్నాయని నీ మూడవ కన్ను అసూయతో ఎర్రబడినట్లుగా కనిపిస్తోంది.

శ్లోకం

శివే శ‍ఋంగారార్ద్రా తదితరజనే కుత్సనపరా
సరోషా గంగాయాం గిరిశచరితే విస్మయవతీ ।
హరాహిభ్యో భీతా సరసిరుహసౌభాగ్యజననీ (జయినీ)
సఖీషు స్మేరా తే మయి జననీ దృష్టిః సకరుణా ॥ 51 ॥

తాత్పర్యం: ఓ జననీ! నీ దృష్టి శివునిపై శృంగార రసంతో, దుష్టులపై అసహ్యంతో (బీభత్సం), గంగమ్మపై రోషంతో, శివుని లీలపై విస్మయంతో, శివుని పాములను చూసి భయంతో, పద్మాల కంటే అందంతో, చెలికత్తెలపై చిరునవ్వుతో నిండి ఉంది. అటువంటి నీ దివ్య దృష్టి నాపై మాత్రం ‘కరుణ’తో నిండి ఉండుగాక.

శ్లోకం

గతే కర్ణాభ్యర్ణం గరుత ఇవ పక్ష్మాణి దధతీ
పురాం భేత్తుశ్చిత్తప్రశమరసవిద్రావణఫలే ।
ఇమే నేత్రే గోత్రాధరపతికులోత్తంసకలికే
తవాకర్ణాకృష్టస్మరశరవిలాసం కలయతః ॥ 52 ॥

తాత్పర్యం: పర్వతరాజ పుత్రీ! నీ కనురెప్పలు రెక్కల వలె ఉండి, నీ కళ్ళు చెవుల వరకు వ్యాపించి ఉన్నాయి. పరమశివుని మనసును సైతం కరిగించే నీ కళ్ళు, మన్మథుడు చెవి వరకు లాగి వదిలిన బాణాల వలె మెరుస్తున్నాయి.

శ్లోకం

విభక్తత్రైవర్ణ్యం వ్యతికరితలీలాంజనతయా
విభాతి త్వన్నేత్రత్రితయమిదమీశానదయితే ।
పునః స్రష్టుం దేవాన్ ద్రుహిణహరిరుద్రానుపరతాన్
రజః సత్త్వం బిభ్రత్తమ ఇతి గుణానాం త్రయమివ ॥ 53 ॥

తాత్పర్యం: ఓ ఈశ్వర ప్రియురాలా! నీ మూడు కళ్ళు ఎరుపు (రజోగుణం – బ్రహ్మ), తెలుపు (సత్త్వగుణం – విష్ణువు), నలుపు (తమోగుణం – రుద్రుడు) రంగులతో ప్రకాశిస్తున్నాయి. ప్రళయ కాలంలో నశించిన త్రిమూర్తులను తిరిగి సృష్టించడానికి నీవు ఈ మూడు గుణాలను నీ కళ్ళలో ధరించావని తోస్తోంది.

శ్లోకం

పవిత్రీకర్తుం నః పశుపతిపరాధీనహృదయే
దయామిత్రైర్నేత్రైరరుణధవలశ్యామరుచిభిః ।
నదః శోణో గంగా తపనతనయేతి ధ్రువమముం
త్రయాణాం తీర్థానాముపనయసి సంభేదమనఘమ్ ॥ 54 ॥

తాత్పర్యం: మమ్మల్ని పవిత్రులను చేయడానికి నీ కళ్ళలోని ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు రంగులు.. శోణ నది, గంగా నది, యమునా నదుల సంగమం (త్రివేణీ సంగమం) వలె ఉన్నాయి. నీ కళ్ళను దర్శిస్తే ఆ పుణ్యతీర్థాలలో స్నానం చేసినంత ఫలితం లభిస్తుంది.

శ్లోకం

నిమేషోన్మేషాభ్యాం ప్రలయముదయం యాతి జగతీ
తవేత్యాహుః సంతో ధరణిధరరాజన్యతనయే ।
త్వదున్మేషాజ్జాతం జగదిదమశేషం ప్రలయతః
పరిత్రాతుం శంకే పరిహృతనిమేషాస్తవ దృశః ॥ 55 ॥

తాత్పర్యం: నీ కనురెప్పలు వేస్తే ప్రళయం, తెరిస్తే సృష్టి జరుగుతుందని పెద్దలు చెప్తారు. నీ కన్నులు తెరిచినప్పుడు పుట్టిన ఈ జగత్తును ప్రళయం నుండి రక్షించడానికే నీవు కనురెప్ప వేయకుండా (నిమేషం లేకుండా) ఎప్పుడూ చూస్తుంటావు తల్లి.

శ్లోకం

తవాపర్ణే కర్ణేజపనయనపైశున్యచకితా
నిలీయంతే తోయే నియతమనిమేషాః శఫరికాః ।
ఇయం చ శ్రీర్బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం కువలయం
జహాతి ప్రత్యూషే నిశి చ విఘటయ్య ప్రవిశతి ॥ 56 ॥

తాత్పర్యం: ఓ అపర్ణా! నీ కళ్ళు చేపల కంటే అందమైనవి. నీ కళ్ళ అందానికి ఓడిపోయిన చేపలు భయంతో నీటిలో దాక్కున్నాయి. లక్ష్మీదేవి కూడా పగలు పద్మాల్లో, రాత్రి కలువల్లో ఉంటూ నీ కళ్ళ సౌందర్యం కోసం నిరంతరం తపిస్తోంది.

శ్లోకం

దృశా ద్రాఘీయస్యా దరదలితనీలోత్పలరుచా
దవీయాంసం దీనం స్నపయ కృపయా మామపి శివే ।
అనేనాయం ధన్యో భవతి న చ తే హానిరియతా
వనే వా హర్మ్యే వా సమకరనిపాతో హిమకరః ॥ 57 ॥

తాత్పర్యం: ఓ శివుని ప్రియురాలా! వికసించిన నల్ల కలువ వలె ఉన్న నీ విశాలమైన కళ్ళతో, దూరంగా ఉన్న ఈ దీనుడిని ఒక్కసారి కరుణతో తడిపి ధన్యుడిని చేయి. చంద్రుని వెన్నెల అడవిపైనా, మేడపైనా సమానంగా పడినట్లే.. నీ కరుణ నాపై కూడా పడాలి తల్లి.

శ్లోకం

అరాలం తే పాలీయుగలమగరాజన్యతనయే
న కేషామాధత్తే కుసుమశరకోదండకుతుకమ్ ।
తిరశ్చీనో యత్ర శ్రవణపథముల్లంఘ్య విలస-
న్నపాంగవ్యాసంగో దిశతి శరసంధానధిషణామ్ ॥ 58 ॥

తాత్పర్యం: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! నీ కనుబొమ్మల వంపు చూస్తుంటే ఎవరికైనా మన్మథుని విల్లు గుర్తుకురాక మానదు. నీ కడకంటి చూపులు చెవుల వరకు వ్యాపించి ఉండటం.. విల్లును చెవి వరకు లాగి బాణం వదిలే మన్మథుని చాతుర్యంలా ఉంది.

శ్లోకం

స్ఫురద్గండాభోగప్రతిఫలితతాటంకయుగలం
చతుశ్చక్రం మన్యే తవ ముఖమిదం మన్మథరథమ్ ।
యమారుహ్య ద్రుహ్యత్యవనిరథమర్కేందుచరణం
మహావీరో మారః ప్రమథపతయే సజ్జితవతే ॥ 59 ॥

తాత్పర్యం: మెరిసే నీ చెక్కిళ్ళపై ప్రతిబింబించే నీ రెండు కమ్మలు (తాటంకాలు) కలిపి నాలుగు చక్రాల వలె ఉన్నాయి. నీ ముఖం మన్మథుని రథంలా ఉంది. ఈ రథం ఎక్కిన మన్మథుడు శివుడినే జయించడానికి సిద్ధపడుతున్నాడు.

శ్లోకం

సరస్వత్యాః సూక్తీరమృతలహరీకౌశలహరీః
పిబంత్యాః శర్వాణి శ్రవణచులుకాభ్యామవిరలమ్ ।
చమత్కారశ్లాఘాచలితశిరసః కుండలగణో
ఝణత్కారైస్తారైః ప్రతివచనమాచష్ట ఇవ తే ॥ 60 ॥

తాత్పర్యం: సరస్వతీ దేవి చెప్పే అమృతం వంటి మాటలను నీవు వింటున్నప్పుడు, మెచ్చుకుంటూ నీవు తల ఊపితే.. నీ చెవి కుండలాలు చేసే ‘ఝణ ఝణ’ శబ్దాలు, ఆ సరస్వతి మాటలకు నీవు ఇచ్చే బదులు (జవాబు) వలె వినిపిస్తున్నాయి

శ్లోకం

అసౌ నాసావంశస్తుహినగిరివంశధ్వజపటి
త్వదీయో నేదీయః ఫలతు ఫలమస్మాకముచితమ్ ।
వహన్నంతర్ముక్తాః శిశిరతరనిశ్వాసగలితం
సమృద్ధ్యా యత్తాసాం బహిరపి చ ముక్తామణిధరః ॥ 61 ॥

తాత్పర్యం: హిమవంతుని వంశానికి జెండా లాంటి ఓ తల్లి! నీ ముక్కు వెదురు బద్ద వలె తిన్నగా ఉండి మాకు మంచి ఫలితాలను ఇచ్చుగాక. నీ ముక్కు లోపల ఉన్న ముత్యాలు, నీ చల్లని నిశ్వాసం వల్ల బయటకు వచ్చి ముక్కు పుడక లాగా మెరుస్తున్నాయని నేను భావిస్తున్నాను.

శ్లోకం

ప్రకృత్యా రక్తాయాస్తవ సుదతి దంతచ్ఛదరుచేః
ప్రవక్ష్యే సాదృశ్యం జనయతు ఫలం విద్రుమలతా ।
న బింబం తద్బింబప్రతిఫలనరాగాదరుణితం
తులామధ్యారోఢుం కథమివ విలజ్జేత కలయా ॥ 62 ॥

తాత్పర్యం: చక్కని పళ్ళు కలదానా! సహజంగానే ఎర్రగా ఉండే నీ పెదవులకు దేనిని సాటి చెప్పగలను? పగడపు తీగ కూడా నీ పెదవుల ముందు సరిపోదు. దొండ పండు నీ పెదవుల ఎరుపును చూసి సిగ్గుతో దానికి సరితూగలేక వెనక్కి తగ్గుతోంది.

శ్లోకం

స్మితజ్యోత్స్నాజాలం తవ వదనచంద్రస్య పిబతాం
చకోరాణామాసీదతిరసతయా చంచుజడిమా ।
అతస్తే శీతాంశోరమృతలహరీమమ్లరుచయః
పిబంతి స్వచ్ఛందం నిశి నిశి భృశం కాంజికధియా ॥ 63 ॥

తాత్పర్యం: నీ ముఖ చంద్రుని నుండి వచ్చే చిరునవ్వు అనే వెన్నెలను తాగిన చకోర పక్షులకు, ఆ తీపి ఎక్కువై నోరు మొద్దుబారిపోయింది. అందుకే అవి ఆ తీపిని తగ్గించుకోవడానికి రాత్రి పూట ఆకాశంలోని చంద్రుని వెన్నెలను ‘గంజి’ లాగా భావించి పులుపు కోసం తాగుతున్నాయి.

శ్లోకం

అవిశ్రాంతం పత్యుర్గుణగణకథామ్రేడనజపా
జపాపుష్పచ్ఛాయా తవ జనని జిహ్వా జయతి సా ।
యదగ్రాసీనాయాః స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ
సరస్వత్యా మూర్తిః పరిణమతి మాణిక్యవపుషా ॥ 64 ॥

తాత్పర్యం: ఓ జననీ! ఎప్పుడూ నీ పతి (శివుని) గుణాలను కీర్తించే నీ నాలుక ఎర్రని మందార పువ్వు రంగులో ఉంది. నీ నాలుకపై కూర్చున్న తెల్లని సరస్వతీ దేవి కూడా, నీ నాలుక ఎరుపు రంగు వల్ల ఎర్రని మాణిక్యం వలె మెరిసిపోతోంది.

శ్లోకం

రణే జిత్వా దైత్యానపహృతశిరస్త్రైః కవచిభిర్-
నివృత్తైశ్చండాంశత్రిపురహరనిర్మాల్యవిముఖైః ।
విశాఖేంద్రోపేంద్రైః శశివిశదకర్పూరశకలా
విలీయంతే మాతస్తవ వదనతాంబూలకబలాః ॥ 65 ॥

తాత్పర్యం: రాక్షసులను జయించి వచ్చిన కుమారస్వామి, ఇంద్రుడు, విష్ణువు మొదలైన వారు.. నీవు తాంబూలం వేసుకున్నప్పుడు కింద పడిన కర్పూర ముక్కలను ప్రసాదంగా స్వీకరిస్తున్నారు. ఆ తాంబూల ప్రసాదం వారికి పరమానందాన్ని ఇస్తోంది.

శ్లోకం

విపంచ్యా గాయంతీ వివిధమపదానం పశుపతేః
త్వయారబ్ధే వక్తుం చలితశిరసా సాధువచనే ।
తదీయైర్మాధుర్యైరపలపితతంత్రీకలరవాం
నిజాం వీణాం వాణీ నిచులయతి చోలేన నిభృతమ్ ॥ 66 ॥

తాత్పర్యం: సరస్వతీ దేవి తన వీణపై శివుని కథలను పాడుతున్నప్పుడు, నీవు మెచ్చుకుంటూ ‘శభాష్’ అని అనగానే.. నీ గొంతులోని మాధుర్యం ముందు తన వీణ శబ్దం వెలవెలబోతోందని గ్రహించి, ఆమె సిగ్గుతో తన వీణను పక్కన పెట్టి దానికి పైన గుడ్డ కప్పేస్తోంది.

శ్లోకం

కరాగ్రేణ స్పృష్టం తుహినగిరిణా వత్సలతయా
గిరీశేనోదస్తం ముహురధరపానాకులతయా ।
కరగ్రాహ్యం శంభోర్ముఖముకురవృంతం గిరిసుతే
కథంకారం బ్రూమస్తవ చిబుకమౌపమ్యరహితమ్ ॥ 67 ॥

తాత్పర్యం: నీ తండ్రి హిమవంతుడు ప్రేమతో నిమిరినది, నీ పతి శివుడు ముద్దు కోసం పైకి ఎత్తినది అయిన నీ గడ్డం.. శివుడు చూసుకునే ముఖమనే అద్దానికి కాడ (వృంతం) వలె ఉంది. సాటిలేని నీ గడ్డం అందాన్ని నేను ఎలా వర్ణించగలను?

శ్లోకం

భుజాశ్లేషాన్ నిత్యం పురదమయితుః కంటకవతీ
తవ గ్రీవా ధత్తే ముఖకమలనాలశ్రియమియమ్ ।
స్వతః శ్వేతా కాలాగురుబహులజంబాలమలినా
మృణాలీలాలిత్యం వహతి యదధో హారలతికా ॥ 68 ॥

తాత్పర్యం: శివుని కౌగిలి వల్ల పులకించిన నీ కంఠం, నీ ముఖమనే పద్మానికి కాడ వలె ఉంది. నీ మెడలోని ముత్యాల హారాలు, శివుడు పూసుకునే నల్లని అగరు పూత వల్ల కలిసిపోయి, బురద అంటిన పద్మనాళం వలె ఎంతో అందంగా ఉన్నాయి.

శ్లోకం

గలే రేఖాస్తిస్రో గతిగమకగీతైకనిపుణే
వివాహవ్యానద్ధప్రగుణగుణసంఖ్యాప్రతిభువః ।
విరాజంతే నానావిధమధురరాగాకరభువాం
త్రయాణాం గ్రామాణాం స్థితినియమసీమాన ఇవ తే ॥ 69 ॥

తాత్పర్యం: సంగీతంలో ఆరితేరిన ఓ తల్లి! నీ మెడపై ఉన్న మూడు రేఖలు నీ పెళ్లి సమయంలో కట్టిన మంగళసూత్రం యొక్క మూడు ముళ్ళలా ఉన్నాయి. అవి సంగీతంలోని మూడు గ్రామాల (సప్తస్వరాల స్థానాలు) పొలిమేరల వలె కూడా ప్రకాశిస్తున్నాయి.

శ్లోకం

మృణాలీమృద్వీనాం తవ భుజలతానాం చతసృణాం
చతుర్భిః సౌందర్యం సరసిజభవః స్తౌతి వదనైః ।
నఖేభ్యః సంత్రస్యన్ ప్రథమమథనాదంధకరిపో-
శ్చతుర్ణాం శీర్షాణాం సమమభయహస్తార్పణధియా ॥ 70 ॥

తాత్పర్యం: పద్మనాళం వలె సున్నితమైన నీ నాలుగు చేతులను బ్రహ్మ దేవుడు తన నాలుగు ముఖాలతో స్తుతిస్తున్నాడు. పూర్వం శివుడు తన గోటితో బ్రహ్మ ఐదవ తలను కోసివేసిన భయంతో.. తన మిగిలిన నాలుగు తలలను రక్షించుకోవడానికి నీ చేతులను శరణు వేడుతున్నాడు.

శ్లోకం

నఖానాముద్ద్యోతైర్నవనలినరాగం విహసతాం
కరాణాం తే కాంతిం కథయ కథయామః కథముమే ।
కయాచిద్వా సామ్యం భజతు కలయా హంత కమలం
యది క్రీడల్లక్ష్మీచరణతలలాక్షారసఛణమ్ ॥ 71 ॥

తాత్పర్యం: ఓ ఉమాదేవీ! కొత్తగా వికసించిన ఎర్ర తామరల కంటే అందమైన నీ గోళ్ళ కాంతిని ఏమని వర్ణించగలను? లక్ష్మీదేవి తన పాదాలకు పెట్టుకునే పారాని (లాక్షారసం) రంగుతో కలిస్తే తప్ప, తామరపువ్వు నీ అరచేతుల ఎరుపుకు ఏమాత్రం సాటిరాదు.

శ్లోకం

సమం దేవి స్కందద్విపవదనపీతం స్తనయుగం
తవేదం నః ఖేదం హరతు సతతం ప్రస్నుతముఖమ్ ।
యదాలోక్యాశంకాకులితహృదయో హాసజనకః
స్వకుంభౌ హేరంబః పరిమృశతి హస్తేన ఝడితి ॥ 72 ॥

తాత్పర్యం: కుమారస్వామి, వినాయకుడు ఇద్దరూ ఒకేసారి పాలు తాగిన నీ వక్షోజాలు మా దుఃఖాలను పోగొట్టుగాక. నీ వక్షోజాలను చూసి వినాయకుడు తన తలపై ఉండే కుంభస్థలాలు ఏవైనా అక్కడ ఉన్నాయా అని తన తొండంతో తడుముకోవడం చూస్తుంటే పరమశివునికి ఎంతో నవ్వు వస్తోంది.

శ్లోకం

అమూ తే వక్షోజావమృతరసమాణిక్యకుతుపౌ
న సందేహస్పందో నగపతిపతాకే మనసి నః ।
పిబంతౌ తౌ యస్మాదవిదితవధూసంగరసికౌ
కుమారావద్యాపి ద్విరదవదనక్రౌంచదలనౌ ॥ 73 ॥

తాత్పర్యం: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! నీ వక్షోజాలు అమృతం నిండిన మాణిక్య పాత్రల వంటివి. అందులోని జ్ఞానమనే పాలు తాగడం వల్లే వినాయకుడు, కుమారస్వామి ఇప్పటికీ బ్రహ్మచారులుగానే ఉంటూ గొప్ప శక్తులను పొందారు. ఇందులో ఎటువంటి సందేహం లేదు.

శ్లోకం

వహత్యంబ స్తంబేరమదనుజకుంభప్రకృతిభిః
సమారబ్ధాం ముక్తామణిభిరమలాం హారలతికామ్ ।
కుచాభోగో బింబాధరరుచిభిరంతః శబలితాం
ప్రతాపవ్యామిశ్రాం పురదమయితుః కీర్తిమివ తే ॥ 74 ॥

తాత్పర్యం: గజాసురుని కుంభస్థలం నుండి తీసిన ముత్యాలతో చేసిన నీ హారం, నీ పెదవుల ఎరుపు రంగు తగిలి ఎర్రగా మెరుస్తోంది. అది శివుని తెల్లని కీర్తి, ఎర్రని ప్రతాపం కలిసి నీ మెడలో హారంగా మారినట్లుగా ఉంది.

శ్లోకం

తవ స్తన్యం మన్యే ధరణిధరకన్యే హృదయతః
పయఃపారావారః పరివహతి సారస్వతమివ ।
దయావత్యా దత్తం ద్రవిడశిశురాస్వాద్య తవ యత్
కవీనాం ప్రౌఢానామజని కమనీయః కవయితా ॥ 75 ॥

తాత్పర్యం: ఓ తల్లి! నీ పాలు నీ హృదయంలోని కరుణా సముద్రం నుండి పుట్టిన సరస్వతీ ప్రవాహం వంటివి. నీవు దయతో ఇచ్చిన ఆ పాలను తాగడం వల్లే ‘ద్రవిడ శిశువు’ (జ్ఞాన సంబంధర్ లేదా శంకరులు) గొప్ప కవిగా, జ్ఞానిగా మారగలిగారు.

శ్లోకం

హరక్రోధజ్వాలావలిభిరవలీఢేన వపుషా
గభీరే తే నాభీసరసి కృతసంగో మనసిజః ।
సముత్తస్థౌ తస్మాదచలతనయే ధూమలతికా
జనస్తాం జానీతే తవ జనని రోమావలిరితి ॥ 76 ॥

తాత్పర్యం: శివుని కోపాగ్నికి కాలిపోయిన మన్మథుడు, చల్లదనం కోసం నీ నాభి అనే సరస్సులో దూకాడు. అప్పుడు నీ నాభి నుండి పైకి లేచిన పొగ రేఖనే లోకంలోని జనులు ‘రోమావళి’ అని పిలుస్తున్నారు.

శ్లోకం

యదేతత్ కాలిందీతనుతరతరంగాకృతి శివే
కృశే మధ్యే కించిజ్జనని తవ యద్భాతి సుధియామ్ ।
విమర్దాదన్యోఽన్యం కుచకలశయోరంతరగతం
తనూభూతం వ్యోమ ప్రవిశదివ నాభిం కుహరిణీమ్ ॥ 77 ॥

తాత్పర్యం: యమునా నది అలల వలె వంకరగా ఉన్న నీ నడుము పై భాగం.. నీ వక్షోజాల భారానికి సన్నగిల్లిపోయిన ఆకాశం నీ నాభి అనే గుహలోకి ప్రవేశిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తోంది.

శ్లోకం

స్థిరో గంగావర్తః స్తనముకులరోమావలిలతా-
కలావాలం కుండం కుసుమశరతేజోహుతభుజః ।
రతేర్లీలాగారం కిమపి తవ నాభిర్గిరిసుతే
బిలద్వారం సిద్ధేర్గిరిశనయనానాం విజయతే ॥ 78 ॥

తాత్పర్యం: ఓ గిరినందినీ! నీ నాభి గంగా నదిలోని సుడిగుండంలా, మన్మథుని హోమకుండంలా, రతీదేవి విహార గృహంలా ఉంది. పరమశివుని కళ్ళకు ఇది ఒక గొప్ప సిద్ధ క్షేత్రం వలె కనిపిస్తోంది.

శ్లోకం

నిసర్గక్షీణస్య స్తనతటభరేణ క్లమజుషో
నమన్మూర్తేర్నారీతిలక శనకైస్త్రుట్యత ఇవ ।
చిరం తే మధ్యస్య త్రుటితతటినీతీరతరుణా
సమావస్థాస్థేమ్నో భవతు కుశలం శైలతనయే ॥ 79 ॥

తాత్పర్యం: స్వతహాగా సన్నగా ఉన్న నీ నడుము, నీ వక్షోజాల భారానికి అలిసిపోయి ఎక్కడ విరిగిపోతుందో అన్నట్లుగా వంగి ఉంది. నదీ తీరంలో పడిపోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్న చెట్టు వలె ఉన్న నీ నడుముకు క్షేమం కలుగుగాక.

శ్లోకం

కుచౌ సద్యఃస్విద్యత్తటఘటితకూర్పాసభిదురౌ
కషంతౌ దోర్మూలే కనకకలశాభౌ కలయతా ।
తవ త్రాతుం భంగాదలమితి వలగ్నం తనుభువా
త్రిధా నద్ధం దేవి త్రివలి లవలీవల్లిభిరివ ॥ 80 ॥

తాత్పర్యం: ఓ దేవీ! భారమైన నీ వక్షోజాల వల్ల నీ నడుము విరిగిపోకుండా ఉండటానికి, మన్మథుడు మూడు లతలతో (తీగలతో) నీ నడుమును గట్టిగా కట్టినట్లుగా.. నీ నడుముపై ఉన్న మూడు మడతలు (త్రివలులు) కనిపిస్తున్నాయి.

శ్లోకం

గురుత్వం విస్తారం క్షితిధరపతిః పార్వతి నిజా-
న్నితంబాదాచ్ఛిద్య త్వయి హరణరూపేణ నిదధే ।
అతస్తే విస్తీర్ణో గురురయమశేషాం వసుమతీం
నితంబప్రాగ్భారః స్థగయతి లఘుత్వం నయతి చ ॥ 81 ॥

తాత్పర్యం: ఓ పార్వతీ! నీ తండ్రి హిమవంతుడు తనకున్న గొప్పతనాన్ని, వైశాల్యాన్ని నీకు కట్నంగా ఇచ్చాడు. అందుకే నీ కటి భాగం (నడుము కింద భాగం) అంతటి వైశాల్యాన్ని, గంభీరత్వాన్ని కలిగి ఉంది. అది ఈ భూమండలాన్నంతటినీ ఆక్రమించేంత గొప్పగా కనిపిస్తోంది.

శ్లోకం

కరీంద్రాణాం శుండాన్ కనకకదలీకాండపటలీ-
ముభాభ్యామూరుభ్యాముభయమపి నిర్జిత్య భవతీ ।
సువృత్తాభ్యాం పత్యుః ప్రణతికఠినాభ్యాం గిరిసుతే
విధిజ్ఞ్యే జానుభ్యాం విబుధకరికుంభద్వయమసి ॥ 82 ॥

తాత్పర్యం: ఓ గిరినందినీ! ఏనుగు తొండాలను, అరటి స్తంభాలను నీ తొడల అందంతో జయించావు. నీ భర్త అయిన శివుడికి నమస్కరించడం వల్ల గట్టిపడిన నీ మోకాళ్ళు, ఐరావతం (ఇంద్రుని ఏనుగు) యొక్క కుంభస్థలాల వలె గుండ్రంగా, అందంగా ఉన్నాయి.

శ్లోకం

పరాజేతుం రుద్రం ద్విగుణశరగర్భౌ గిరిసుతే
నిషంగౌ జంఘే తే విషమవిశిఖో బాఢమకృత ।
యదగ్రే దృశ్యంతే దశశరఫలాః పాదయుగలీ-
నఖాగ్రచ్ఛద్మానః సురమకుటశాణైకనిశితాః ॥ 83 ॥

తాత్పర్యం: శివుడిని జయించడానికి మన్మథుడు నీ పిక్కలను రెండు అమ్ములపొదులు (బాణాలు దాచుకునేవి) గా చేసుకున్నాడు. నీ పది కాలి గోళ్ళు ఆ అమ్ములపొదులలోని పది బాణాల కొనల వలె మెరుస్తున్నాయి. దేవతల కిరీటాలు నీ పాదాలకు తగలడం వల్ల ఆ గోళ్ళు మరింత పదునుగా మారాయి.

శ్లోకం

శ్రుతీనాం మూర్ధానో దధతి తవ యౌ శేఖరతయా
మమాప్యేతౌ మాతః శిరసి దయయా ధేహి చరణౌ ।
యయోః పాద్యం పాథః పశుపతిజటాజూటతటినీ
యయోర్లాక్షాలక్ష్మీరరుణహరిచూడామణిరుచిః ॥ 84 ॥

తాత్పర్యం: ఓ మాతా! వేదాలకే శిరోభూషణాలైన నీ పాదాలను నా తలపై ఉంచి నన్ను అనుగ్రహించు. గంగా నది నీ పాదాలకు పాద్యం (కడిగిన నీరు) ఇస్తుండగా, విష్ణుమూర్తి కిరీటంలోని రత్నాల కాంతి నీ పాదాలకు ఎర్రని పారాణి (లాక్షారసం) లాగా మెరుస్తోంది.

శ్లోకం

నమోవాకం బ్రూమో నయనరమణీయాయ పదయో-
స్తవాస్మై ద్వంద్వాయ స్ఫుటరుచిరసాలక్తకవతే ।
అసూయత్యత్యంతం యదభిహననాయ స్పృహయతే
పశూనామీశానః ప్రమదవనకంకేలితరవే ॥ 85 ॥

తాత్పర్యం: పారాణితో ఎర్రగా మెరుస్తున్న నీ పాదాలకు నమస్కరిస్తున్నాను. నీ పాదఘట్టన (తన్ను) కోసం ఎదురుచూసే అశోక వృక్షాన్ని చూసి శివుడు అసూయ పడుతున్నాడు. ఎందుకంటే నీ పాద స్పర్శ ఆ చెట్టుకు లభిస్తోంది కదా అని ఆయన వాంఛ.

శ్లోకం

మృషా కృత్వా గోత్రస్ఖలనమథ వైలక్ష్యనమితం
లలాటే భర్తారం చరణకమలే తాడయతి తే ।
చిరాదంతఃశల్యం దహనకృతమున్మూలితవతా
తులాకోటిక్వాణైః కిలికిలితమీశానరిపుణా ॥ 86 ॥

తాత్పర్యం: శివుడు పొరపాటున నిన్ను వేరే పేరుతో పిలిచినప్పుడు, నీవు కోపంతో ఆయనను నీ పాదంతో తన్నావు. అప్పుడు నీ అందెల నుండి వచ్చిన కిలకిల శబ్దాలు చూసి మన్మథుడు సంతోషంతో నవ్వుతున్నాడు. తనను కాల్చిన శివుడిని నీవు పాదంతో తన్నడం మన్మథుడికి పగ తీర్చుకున్నట్లుగా ఉంది.

శ్లోకం

హిమానీహంతవ్యం హిమగిరినివాసైకచతురౌ
నిశాయాం నిద్రాణం నిశి చరమభాగే చ విశదౌ ।
వరం లక్ష్మీపాత్రం శ్రియమతిసృజంతౌ సమయినాం
సరోజం త్వత్పాదౌ జనని జయతశ్చిత్రమిహ కిమ్ ॥ 87 ॥

తాత్పర్యం: ఓ జననీ! నీ పాదాలు పద్మాల కంటే గొప్పవి. పద్మాలు మంచుకు వాడిపోతాయి, కానీ నీ పాదాలు మంచు కొండపైనే (హిమాలయాల్లో) పుట్టాయి. పద్మాలు రాత్రి నిద్రపోతాయి (ముడుచుకుంటాయి), కానీ నీ పాదాలు ఎప్పుడూ భక్తులను అనుగ్రహిస్తూనే ఉంటాయి. అందుకే నీ పాద పద్మాలు సామాన్య పద్మాల కంటే మిన్న.

శ్లోకం

పదం తే కీర్తీనాం ప్రపదమపదం దేవి విపదాం
కథం నీతం సద్భిః కఠినకమఠీకర్పరతులామ్ ।
కథం వా బాహుభ్యాముపయమనకాలే పురభిదా
యదాదాయ న్యస్తం దృషది దయమానేన మనసా ॥ 88 ॥

తాత్పర్యం: ఓ దేవీ! కీర్తికి నిలయమైన నీ పాదాలను కఠినమైన తాబేలు వీపుతో పోల్చడం తప్పు. పెళ్లి సమయంలో శివుడు నీ సున్నితమైన పాదాన్ని పట్టుకుని ‘అశ్మారోహణం’ (తొక్కుడు బండ తొక్కించడం) చేసినప్పుడు, ఆ కఠినమైన రాయిని నీ పాదం ఎలా తట్టుకుందా అని నా హృదయం ద్రవిస్తోంది.

శ్లోకం

నఖైర్నాకస్త్రీణాం కరకమలసంకోచశశిభి-
స్తరూణాం దివ్యానాం హసత ఇవ తే చండి చరణౌ ।
ఫలాని స్వఃస్థేభ్యః కిసలయకరాగ్రేణ దదతాం
దరిద్రేభ్యో భద్రాం శ్రియమనిశమహ్నాయ దదతౌ ॥ 89 ॥

తాత్పర్యం: ఓ చండీ! దేవలోకంలోని కల్పవృక్షాలు కేవలం ధనవంతులకు (దేవతలకు) మాత్రమే కోరికలు తీరుస్తాయి. కానీ నీ పాదాలు మాత్రం ఈ లోకంలోని దరిద్రుల కష్టాలను కూడా పోగొట్టి, వారికి ఐశ్వర్యాన్ని ఇస్తున్నాయి. అందుకే నీ పాదాలు కల్పవృక్షాల కంటే గొప్పవి.

శ్లోకం

దదానే దీనేభ్యః శ్రియమనిశమాశానుసదృశీ-
మమందం సౌందర్యప్రకరమకరందం వికిరతి ।
తవాస్మిన్ మందారస్తబకసుభగే యాతు చరణే
నిమజ్జన్మజ్జీవః కరణచరణః షట్చరణతామ్ ॥ 90 ॥

తాత్పర్యం: ఓ తల్లి! దీనులకు సంపదలను ఇచ్చే నీ పాద పద్మాలు సౌందర్యమనే మకరందాన్ని వెదజల్లుతున్నాయి. నా ప్రాణం అనే తుమ్మెద (ఆరు ఇంద్రియాలనే ఆరు కాళ్ళు గల తుమ్మెద) నీ పాదాలనే మందార పూల గుత్తిలో ఎల్లప్పుడూ మునిగి తేలుతూ ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను.

శ్లోకం

పదన్యాసక్రీడాపరిచయమివారబ్ధుమనసః
స్ఖలంతస్తే ఖేలం భవనకలహంసా న జహతి ।
అతస్తేషాం శిక్షాం సుభగమణిమంజీరరణిత-
చ్ఛలాదాచక్షాణం చరణకమలం చారుచరితే ॥ 91 ॥

తాత్పర్యం: ఓ దేవీ! మంగళకరమైన నీ పాదాలను కఠినమైన తాబేలు వీపుతో పోల్చడం తప్పు. నీవు నడుస్తుంటే నీ పాదాల నుండి వచ్చే శబ్దం, హంసల నడకను గుర్తుచేస్తుంది. నీ సున్నితమైన పాదం పెళ్లి సమయంలో శివుడు పట్టుకున్నప్పుడు ఆ రాయిని ఎలా తాకిందో అని నా హృదయం ద్రవిస్తోంది.

శ్లోకం

గతాస్తే మంచత్వం ద్రుహిణహరిరుద్రేశ్వరభృతః
శివః స్వచ్ఛచ్ఛాయాఘటితకపటప్రచ్ఛదపటః ।
త్వదీయానాం భాసాం ప్రతిఫలనరాగారుణతయా
శరీరీ శ‍ఋంగారో రస ఇవ దృశాం దోగ్ధి కుతుకమ్ ॥ 92 ॥

తాత్పర్యం: అమ్మవారు కూర్చున్న మణిపీఠం యొక్క వర్ణన ఇది. బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఈశ్వరులనే నలుగురు నీ మంచానికి కాళ్ళుగా ఉండగా, సదాశివుడు ఫలకం (బల్ల) గా ఉన్నాడు. అటువంటి దివ్య పీఠంపై నీవు కొలువై ఉన్నావు.

శ్లోకం

అరాలా కేశేషు ప్రకృతిసరలా మందహసితే
శిరీషాభా చిత్తే దృషదుపలశోభా కుచతటే ।
భృశం తన్వీ మధ్యే పృథురురసిజారోహవిషయే
జగత్త్రాతుం శంభోర్జయతి కరుణా కాచిదరుణా ॥ 93 ॥

తాత్పర్యం: నీ ముఖ చంద్రుని నుండి వెలువడే వెన్నెల కిరణాలు భక్తుల మనసులోని తాపాన్ని పోగొడుతున్నాయి. నీ చూపులోని కరుణ లోకాన్ని రక్షిస్తోంది.

శ్లోకం

కలంకః కస్తూరీ రజనికరబింబం జలమయం
కలాభిః కర్పూరైర్మరకతకరండం నిబిడితమ్ ।
అతస్త్వద్భోగేన ప్రతిదినమిదం రిక్తకుహరం
విధిర్భూయో భూయో నిబిడయతి నూనం తవ కృతే ॥ 94 ॥

తాత్పర్యం: చంద్రునిలోని మచ్చ కస్తూరి లాగా, చంద్రబింబం నీటితో నిండిన గిన్నె లాగా ఉంది. బ్రహ్మ దేవుడు ప్రతిరోజూ నీ పూజ కోసం కొత్తగా చంద్రుడిని సృష్టిస్తున్నాడని దీని అర్థం.

శ్లోకం

పురారాతేరంతఃపురమసి తతస్త్వచ్చరణయోః
సపర్యామర్యాదా తరలకరణానామసులభా ।
తథా హ్యేతే నీతాః శతమఖముఖాః సిద్ధిమతులాం
తవ ద్వారోపాంతస్థితిభిరణిమాద్యాభిరమరాః ॥ 95 ॥

తాత్పర్యం: ఈశ్వరుని అంతఃపురమైన నీ పాదాల చెంతకు చేరడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు కూడా నీ ద్వారం దగ్గర ఉండే అణిమాది సిద్ధులనే గొప్పగా భావించి అక్కడే ఆగిపోతారు.

శ్లోకం

కలత్రం వైధాత్రం కతికతి భజంతే న కవయః
శ్రియో దేవ్యాః కో వా న భవతి పతిః కైరపి ధనైః ।
మహాదేవం హిత్వా తవ సతి సతీనామచరమే
కుచాభ్యామాసంగః కురవకతరోరప్యసులభః ॥ 96 ॥

తాత్పర్యం: లోకంలో సరస్వతీ దేవిని (విద్యను), లక్ష్మీదేవిని (సంపదను) చాలామంది ఆరాధిస్తారు. కానీ ఓ పతివ్రతా శిరోమణీ! నీవు మాత్రం కేవలం పరమశివుడికి మాత్రమే సొంతం. నీ స్పర్శ కనీసం గోరింట చెట్టుకు కూడా లభించదు (అంటే నీవు అంతటి పతివ్రతవు).

శ్లోకం

గిరామాహుర్దేవీం ద్రుహిణగృహిణీమాగమవిదో
హరేః పత్నీం పద్మాం హరసహచరీమద్రితనయామ్ ।
తురీయా కాపి త్వం దురధిగమనిఃసీమమహిమా
మహామాయా విశ్వం భ్రమయసి పరబ్రహ్మమహిషి ॥ 97 ॥

తాత్పర్యం: వేద పండితులు నిన్ను సరస్వతి అని, లక్ష్మి అని, పార్వతి అని పిలుస్తారు. కానీ నీవు వీరందరికీ అతీతమైన నాలుగో శక్తివి (తురీయ స్థితి). పరబ్రహ్మ స్వరూపిణివైన నీవు ఈ లోకాన్ని నీ మాయతో నడిపిస్తున్నావు.

శ్లోకం

కదా కాలే మాతః కథయ కలితాలక్తకరసం
పిబేయం విద్యార్థీ తవ చరణనిర్ణేజనజలమ్ ।
ప్రకృత్యా మూకానామపి చ కవితాకారణతయా
కదా ధత్తే వాణీముఖకమలతాంబూలరసతామ్ ॥ 98 ॥

తాత్పర్యం: ఓ తల్లి! నీ పాదాలను కడిగిన నీటిని (తీర్థాన్ని) నేను ఎప్పుడు తాగుతానా అని ఎదురుచూస్తున్నాను. ఆ తీర్థం తాగితే మూగవాడు కూడా సరస్వతీ దేవి నోటిలోని తాంబూలం తిన్నంతటి గొప్ప కవిగా మారిపోతాడు.

శ్లోకం

సరస్వత్యా లక్ష్మ్యా విధిహరిసపత్నో విహరతే
రతేః పాతివ్రత్యం శిథిలయతి రమ్యేణ వపుషా ।
చిరం జీవన్నేవ క్షపితపశుపాశవ్యతికరః
పరానందాభిఖ్యం రసయతి రసం త్వద్భజనవాన్ ॥ 99 ॥

తాత్పర్యం: నిన్ను భజించే భక్తుడు ఈ లోకంలో విద్యను, ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతాడు. మన్మథుని కంటే అందంగా ఉంటాడు. చివరకు ఈ సంసార బంధాల నుండి విముక్తుడై పరమానందాన్ని పొందుతాడు.

శ్లోకం

ప్రదీపజ్వాలాభిర్దివసకరనీరాజనవిధిః
సుధాసూతేశ్చంద్రోపలజలలవైరర్ఘ్యరచనా ।
స్వకీయైరంభోభిః సలిలనిధిసౌహిత్యకరణం
త్వదీయాభిర్వాగ్భిస్తవ జనని వాచాం స్తుతిరియమ్ ॥ 100 ॥

తాత్పర్యం: ఓ జననీ! సూర్యుడికి హారతి ఇచ్చినట్లు, చంద్రుడి నుండి వచ్చే నీటి బిందువులతో చంద్రుడికే అర్ఘ్యం ఇచ్చినట్లు, సముద్రపు నీటితో సముద్రానికే తర్పణం వదిలినట్లు.. నీవు ప్రసాదించిన ఈ మాటలతోనే నిన్ను స్తుతించాను. ఇది నీదే, నీకే సమర్పిస్తున్నాను

శ్లోకం

సౌందర్యలహరి ముఖ్యస్తోత్రం సంవార్తదాయకమ్ ।
భగవద్పాద సన్క్లుప్తం పఠేన్ ముక్తౌ భవేన్నరః ॥

తాత్పర్యం: సకల స్తోత్రాలలో అత్యంత ముఖ్యమైనది, సకల శుభాలను మరియు కోరికలను నెరవేర్చేది (సంవార్తదాయకమ్) అయిన ఈ సౌందర్య లహరి స్తోత్రాన్ని సాక్షాత్తు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారు (భగవత్పాదులు) రచించారు. ఎవరైతే ఈ స్తోత్రాన్ని భక్తిశ్రద్ధలతో పఠిస్తారో, వారు ఈ లోకంలోని కష్టాల నుండి విముక్తులై, అంతిమంగా మోక్షాన్ని (ముక్తిని) పొందుతారు.

శ్లోకం

॥ ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య
శ్రీగోవిందభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య
శ్రీమచ్ఛంకరభగవతః కృతౌ సౌందర్యలహరీ సంపూర్ణా ॥

॥ ఓం తత్సత్ ॥

తాత్పర్యం: పరమహంస పరివ్రాజకాచార్యులైన వారు, శ్రీ గోవింద భగవత్పాదుల యొక్క ప్రియ శిష్యులైన వారు అయిన శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారు రచించిన ఈ ‘సౌందర్య లహరి’ ఇంతటితో సంపూర్ణమైనది.

శ్లోకం

(అనుబంధః)
సమానీతః పద్భ్యాం మణిముకురతామంబరమణి-
ర్భయాదాస్యాదంతఃస్తిమితకిరణశ్రేణిమసృణః ।
(పాఠభేదః – భయాదాస్య స్నిగ్ధస్త్మిత, భయాదాస్యస్యాంతఃస్త్మిత)
దధాతి త్వద్వక్త్రంప్రతిఫలనమశ్రాంతవికచం
నిరాతంకం చంద్రాన్నిజహృదయపంకేరుహమివ ॥ 101 ॥

తాత్పర్యం: ఓ తల్లి! ఆకాశమణి అయిన సూర్యుడు నీ ముఖారవింద సౌందర్యానికి భయపడి, తన కిరణాల వేడిని తగ్గించుకుని నీ పాదాల వద్ద మణి దర్పణంలా (అద్దంలా) మారాడట. అందులో ప్రతిబింబించే నీ ముఖం, చంద్రుని కంటే స్వచ్ఛంగా, ఎప్పుడూ వికసించి ఉండే హృదయ పద్మంలా ప్రకాశిస్తోంది.

శ్లోకం

సముద్భూతస్థూలస్తనభరమురశ్చారు హసితం
కటాక్షే కందర్పః కతిచన కదంబద్యుతి వపుః ।
హరస్య త్వద్భ్రాంతిం మనసి జనయంతి స్మ విమలాః
పాఠభేదః – జనయామాస మదనో, జనయంతః సమతులాం, జనయంతా సువదనే
భవత్యా యే భక్తాః పరిణతిరమీషామియముమే ॥ 102 ॥

తాత్పర్యం: ఓ ఉమాదేవీ! నీ భక్తులు నీ ధ్యానంలో ఎంతగా మునిగిపోతారంటే, వారి రూపం కూడా నీ వలెనే మారిపోతుంది (సారూప్య ముక్తి). వారిని చూసి పరమశివుడు కూడా “వీరు నా దేవియేనా?” అని భ్రమపడేంతగా వారు నీ తేజస్సును పొందుతారు. ఇది నీ భక్తులకు కలిగే గొప్ప పరిణతి.

శ్లోకం

నిధే నిత్యస్మేరే నిరవధిగుణే నీతినిపుణే
నిరాఘాతజ్ఞానే నియమపరచిత్తైకనిలయే ।
నియత్యా నిర్ముక్తే నిఖిలనిగమాంతస్తుతిపదే
నిరాతంకే నిత్యే నిగమయ మమాపి స్తుతిమిమామ్ ॥ 103 ॥

తాత్పర్యం: ఎల్లప్పుడూ చిరునవ్వు చిందించేదానా, అనంతమైన గుణాలు కలదానా, నీతి నిపుణురాలా, అడ్డంకి లేని జ్ఞాన స్వరూపిణివి, నియమబద్ధమైన చిత్తాలలో కొలువై ఉండేదానా! వేదాల చేత స్తుతించబడే ఓ నిత్య స్వరూపిణీ! నా ఈ స్తోత్రాన్ని నీవు అంగీకరించి, నన్ను ధన్యుడిని చేయి తల్లి.

Also Read: Mahishasura Mardini Stotram